Piekervaringen

Maslow en de piekervaring

Abraham Maslow (1908 – 1970) was een humanistische psycholoog die vooral bekend is door de hierarchie van behoeften die hij postuleerde ter verklaring van de menselijke verlangens. Net als alle levende wezens verlangt de mens allereerst om te overleven. We verlangen naar voedsel, bescherming en voelen de behoefte om ons voor te planten. Als aan die verlangens is voldaan komt de behoefte om ons zelf te verwerkelijken – om te worden wie ze zijn. De hoogste vorm van zelfverwerkelijking ervaren we in de door Maslow zo genoemde ‘piekervaringen’ (peak experiences). Dit zijn ervaringen die ons iets leren over onze verhouding tot de wereld. Ze verhelderen bepaalde fundamentele waarden. In de piekervaring worden we ons bewust van de waarheid van die waarden en voelen we ook de behoefte om naar die waarde te leven.

De piekervaring als individuele religieuze ervaring

De piekervaring kun je opvatten als een mystieke ervaring die los staat van enige religie. Maslow noemt het in navolging van William James ook wel de individuele religieuze ervaring. We zijn geneigd om steeds minder open te staan voor deze ervaring. Dat komt deels doordat mensen zich niet meer herkennen in bestaande religies waarin dit soort ervaringen zijn ingebed. En deels doordat we niet weten wat we met dit soort ervaringen aan moeten en ze beschouwen als iets van voorbijgaande aard waar we niet teveel betekenis aan moeten hechten.

Volgens Maslow zou dat een groot verlies beteken voor de mogelijkheid om ons als mens verder te ontwikkelen. Om de piekervaringen te redden van de schroothoop van de religie weidde Maslow zich aan de empirische studie van dit soort ervaringen. Hij vroeg zich af wat de psychologische kenmerken en de inhoud was van dit soort ervaringen, en op welke manier ze mensen konden helpen zichzelf te ontplooien.

Het grootse in het alledaagse

Bij de bestudering van piekervaringen is het Maslow niet te doen om extreme ervaringen, maar om het grootse in alledaagse ervaringen bloot te leggen. Maslow noemt onder andere seksualiteit als mogelijkheid om piekervaring op te doen, maar waarschuwt ook dat het najagen van die ervaring om de ervaring zelf eerder tot een uitholling dan een verdieping van de seksualiteit kan leiden.

Hoe herken je topervaringen?

Er bestaat een topervaring die vrijwel iedereen kent: verliefdheid. Je weet niet precies wat er met je gebeurt, maar dat er iets gebeurt weet je wel zeker. Je ervaart iets bij een ander dat je diept raakt. Het gaat er niet alleen om hoe die ander er uit ziet, maar vooral om wat hij of zij uitstraalt, wat hij in wezen is, wat hij of zij voor je betekent. Natuurlijk, je kunt je vergissen, het kan zijn dat je in de ander iets ziet wat er niet is, maar het is ook mogelijk dat het gevoel van verliefdheid leidt tot de keuze van je geliefde.

Niet alleen de keuze voor je partner wordt door een topervaring zoals verliefdheid ingegeven, voor sommigen ligt zo’n topervaring ook ten grondslag aan de keuze van hun beroep. Je ziet iemand dansen, timmeren, beeldhouwen, gitaarspelen, paardrijden, mensen opereren, of wat dan ook, en je denkt: dat wil ik ook gaan doen. Voor velen legt zo’n ervaring de basis van hun beroepskeuze.

Als het gaat om verliefdheid of de inspiratie voor een beroep zijn veel mensen vertrouwd met topervaringen, maar op andere gebieden beseffen ze vaak niet dat ze dit soort richtinggevende ervaringen hebben. Toch komen ze regelmatig voor. We weten ze alleen niet te duiden en er geen gebruik van te maken.

Beslissingen

Piekvaringen zijn de grondstof voor belangrijke beslissingen in het leven. Het zijn ervaringen die een schok teweeg brengen en gepaard gaan met een diep en als waar ervaren inzicht. Je kunt het een transcendentale ervaring noemen in de zin dat het je in contact brengt met iets buiten jezelf dat grote betekenis voor je heeft. Het is niet dat je ‘iets goddelijks’ ervaart – al zou je het zo kunnen noemen -, nee, je ervaart iets in de werkelijkheid, dat er altijd al is, en waarvan de werkelijke waarde zich plotseling toont.

Volgens de psycholoog Abraham Maslow (1908-1970) aan wie de ideeën over topervaringen grotendeels ontleend zijn, leren topervaringen ons iets over onze verhouding tot de wereld. Het zijn ervaringen die ons in contact brengen met de kernwaarden van het bestaan en die ons helpen geestelijk te groeien.

Volgens Maslow brengen piekervaringen je in contact met de waardevolle aspecten van religie zonder dat je je daarbij hoeft te verlaten op het bestaan van een God.

Piekvaringen geven antwoord op vragen als: waar doe ik goed aan, wat is het goede leven? Wat is het beste voor mijn partner en de kinderen? Wat is recht? Waarheid? Deugd? Wat is mijn betrekking tot de natuur, de dood, ouder worden, pijn, ziekte? Hoe kan ik een bezield, zinvol en rijk leven leiden? Wat is mijn verantwoordelijkheid tegenover medemensen? Waar sta ik voor?

Nu georganiseerde religies steeds minder gebruikt worden om antwoord te geven op dit soort vragen, moeten we die antwoorden zelf zien te vinden. Dat kan door stil te staan bij je eigen bijzondere ervaringen in de wereld.

Overigens blijkt uit geluksonderzoek dat religieuze mensen meestal gelukkiger zijn dan niet religieuze. Dat kun je opvatten als een pleidooi voor religie, maar je kunt het ook zien als de noodzaak om antwoorden te vinden op zogenaamde religieuze vragen. Je zou het een vorm van volwassenheid kunnen noemen om die antwoorden niet op gezag aan te nemen, maar ze te baseren op onderzoek en eigen ervaring. Niet religie maakt gelukkiger, maar een antwoord hebben op religieuze vragen.

Bij een piekervaring lijk je de dingen veel scherper te zien dan normaal. Je ziet de dagelijkse wereld als nieuw. Dit gebeurt soms wanneer je een boek leest of een toneelstuk ziet dat je ten diepste ontroerd, je helemaal raakt. Een topervaring gaat vaak gepaard met een gevoel van ontzag en dankbaarheid. Dankbaarheid dat je iemand ontmoet, dat je de schoonheid van de natuur kunt ervaren, dankbaarheid dat je leeft.

Een piekervaring kan ook de ervaring zijn dat gemeenplaatsen waar kunnen zijn, zoals geld is niet alles, of deugd beloont zichzelf. Het is alsof een verborgen, of niet zo verborgen waarheid opeens tot je doordringt. Het kan ook de ervaring zijn van zo-zou-het moeten-zijn.

Waarden

Topervaringen vertellen iets over algemeen gedeelde menselijke waarden. Het komt vaak voor dat mensen die hun doelen hebben bereikt overvallen worden door een gevoel van zinloosheid. Is dit het nou? Je bezit de rijkdom waar je naar streefde, hebt de status waar je naar verlangde en behaalde de overwinning waar je op uit was. Het blijkt nooit voldoende. Tenzij het is verbonden met een als belangrijk ervaren waarde. En het zijn dat soort waarden die je in een topervaring duidelijk kunnen worden.

Het gaat doorgaans om de volgende waarden. De ervaring van waarheid: het gevoel tot het wezen van iets door te dringen, de schoonheid of zuiverheid van iets te ervaren. De ervaring van goedheid: het besef dat bepaalde handelingen je onmiddellijke goedkeuring krijgen, dat iets zondermeer juist is om te doen. De ervaring van volmaaktheid: alles lijkt op zijn plaats te vallen, niets ontbreekt. De ervaring van eenheid: het gevoel ergens bij te horen, er onproblematisch deel van uit te maken.

Topervaringen gaan vaak gepaard met een gevoel dat je de grenzen van het ik overschrijdt, wat tegelijkertijd een gevoel van sterke identiteit kan opwekken, omdat het je een zekerheid over het bestaan geeft. Angst verdwijnt, het bestaan krijgt zin, je weet wat je moet doen.

Dit soort ervaringen inspireert, boezemt ontzag in, troost, geeft vreugde en sturing bij het maken van keuzen. Ze maken onderscheid mogelijk tussen hoger en lager, tussen goed en slecht. Je ervaart dat het leven de moeite waard kan zijn. Het gaat er dan om die ervaring te duiden en er lessen uit te trekken.

De nieuwe kennis kan een verandering in houding, waardering of perspectief zijn. Het kan ook zijn dat je het opgeeft in bepaalde categorieën te denken, dat je mensen op een andere manier leert waarderen, andere dingen voor jezelf belangrijk gaat vinden.  Of gewoon met een nieuwe, frisse blik leert kijken naar dingen waar je anders geen aandacht aan besteedt.

Openstellen

Net zoals je lichamelijk gezonder leeft als je je spieren gebruikt, leef je psychisch gezonder als psychische vermogens ten volle benut. Een van die vermogens is om inspiratie te putten uit topervaringen. Daarvoor is het nodig om die ervaringen te herkennen als je ze zelf hebt, die ervaringen te bevorderen en te leren hoe je er gebruik van kunt maken.

Iedereen heeft topervaringen. Maar niet iedereen herkent ze. Soms komt dat omdat je er geen woorden voor hebt, of niet weet wat je met zo’n ervaring aanmoet. Je kunt ze ook bewust negeren, omdat je denkt dat het niet in je wereldbeeld past.

Topervaringen zijn vaak onuitsprekelijk. Je hebt speciale woorden nodig om ze voor jezelf duidelijk te maken. Als je niet in goddelijke openbaringen gelooft, ja, wat is het dan? Al blijken de ervaringen vrij universeel te zijn, ze zijn op veel manieren te verwoorden.